Gustav Mahler: thiên tài nổi loạn

Gustav Mahler: thiên tài nổi loạn (Tạp Ghi Quỳnh Giao) Wednesday, January 26, 2011

Tạp Ghi Quỳnh Giao Trong mấy tháng tới đây, khi thế giới tưởng niệm trăm năm ngày giỗ của Gustav Mahler, những người yêu nhạc cổ điển tại Hoa Kỳ cũng được nhắc nhở về công lao rất lớn của bậc thiên tài âm nhạc này riêng cho nước Mỹ... Gustav Mahler, thiên tài nổi loạn? Trong các nhà soạn nhạc gọi là “hiện đại” của thế kỷ 20, thú thật là Quỳnh Giao chỉ thưởng thức được Gustav Mahler chứ không cảm được nhiều tác giả khác. Có thể là vì âm hưởng lãng mạn còn vương vất trong nhạc của ông. Có thể là vì dư vang của dân nhạc Do Thái, hay lòng thương cảm và nổi u uẩn bàng bạc trong tác phẩm, v.v... người viết không biết được. Mà cũng chẳng nói về chuyện thẩm âm rất cá biệt ấy làm chi. Chỉ thấy là nên tôn vinh một nhạc trưởng kỳ tài... Gustav Mahler là thần đồng âm nhạc, học và chơi nhạc khi còn rất trẻ. Ông cũng là nhạc sĩ đã để lại dấu ấn lớn lao trong dòng nhạc cổ điển Tây phương của thế kỷ 20. Ông còn là nhạc trưởng hình như được trên cao sai phái xuống trần để làm khổ các nhạc công trên ngôi đền âm nhạc khi tấu nhạc lên cho Thượng đế. Nhưng Thượng đế của ông cũng là người yêu nhạc bình thường như chúng ta. Ông đem nhạc xuống cho chúng sinh và vì vậy mà gây vấn đề cho mọi người chung quanh! Với dân Hoa Kỳ, Gustav Mahler là nghệ sĩ đã thổ huyết cho nhạc và cho họ. Dù đã lâm trọng bệnh mà vẫn điều khiển dàn nhạc cho một tác phẩm cuối cùng tại thính đường Carnegie Hall. Sau đó, ông lên tầu hồi hương và trút hơi thở cuối cùng vào một tháng 5, tại Âu Châu... Sinh vào một ngày “Song Thất,” mùng bảy tháng 7 năm 1860, Gustav Mahler quy tụ khá nhiều mâu thuẫn của Âu Châu. Ông là người gốc Do Thái, xuất xứ là dân Áo sinh tại Bohemia, là nhạc sĩ đã đưa dòng nhạc cổ điển Ðức-Áo vào thế kỷ 20, thành nhạc trưởng đã đại chúng hóa loại nhạc sang quý này cho dân Mỹ ở “Tân thế giới.” Ông từ bỏ Do Thái giáo cải đạo theo Công giáo, vậy mà nhạc của ông có lúc bị chế độ phát xít Ðức sau này khai trừ vì gốc gác Do Thái, trong khi nhiều người khác lại nghi ngờ âm nhạc của ông là có tinh thần... chống Do Thái. Ông là thiên tài âm nhạc có lúc bị khủng hoảng tâm thần vì gia cảnh nên tìm đến nhà tâm phân học Sigmund Freud. Là người cầm đũa điều khiển dàn nhạc, ông đụng lớn với nhạc trưởng mà trăm năm thiên hạ mới có một người, là Arturo Toscanini. Chuyện tai ương éo le ấy là đề tài hấp dẫn cho báo chí nhưng không thuộc vào mục tạp ghi này. Sự xung khắc với Toscanini và mười năm chán chường với cõi Vienna uể oải lười biếng trong dàn Metropolitan Opera, khiến cho Gustav Mahler lên tầu thủy qua “Tân thế giới” vào cuối năm 1907. Ông đến Mỹ điều khiển dàn giao hưởng của New York (New York Philharmonic Orchestra) theo một giao kèo thời ấy rồi đã coi là hậu hĩnh. Hoa Kỳ biết tung tiền ra để quy tụ nhân tài của thế giới. Thấy dàn Philharmonic này cũng đang ủ dột, ông có quyết định như một doanh gia Mỹ. Là sa thải phân nửa nhạc công của dàn nhạc! Rồi lập kế hoạch cải tiến cách tiếp nhận nhạc cổ điển. Ông không muốn loại nhạc này chỉ là thứ nhạc cung đình cho giới có tiền, được trình diễn trong một đại sảnh nguy nga, mà dự tính... đem nhạc vào đời, tới đủ loại quần chúng khác. Cũng lại rất Mỹ, đã dự tính là Gustav Mahler thực hiện ngay! Ông xẻ chương trình hòa tấu năm đầu của Carnegie Hall làm tư, làm bốn mùa bán vé cho bốn loại thính giả qua bốn chủ đề khác biệt. Tại vùng đất mới này, chưa nhạc trưởng nào dàm làm cái chuyện quá mới đó. Ngoài loạt nhạc cổ điển rất bình thường như ai ai cũng đã quen, Mahler tung ra một “Chu kỳ Beethoven.” Nói cho đúng ý của ông là để “giáo dục người yêu nhạc cổ điển, giáo dục ban nhạc và để cho sinh viên nghe!” Quỳnh Giao đề nghị quý vị nhắm mắt lại mà hồi tưởng không khí đó. Mỗi Chủ Nhật, dàn nhạc vĩ đại này sẽ trình tấu cho sinh viên và thợ thuyền, với giá vào cửa rất bình dân chứ không đắt đỏ như các buổi trình diễn cho giới quý tộc có tiền! Vì vậy, Quỳnh giao mới gọi chủ trương của Gustave Mahler là “đại chúng hóa” nhạc cổ điển. Ðã thế, loại chủ đề thứ tư của ông là... Nhạc Sử, vừa trình tấu vừa diễn giải trình tự của dòng nhạc cổ điển. Các chương trình lịch sử của truyền hình Hoa Kỳ thời nay thật là chẳng phát minh ra cái gì mới lạ mà phải chịu ơn con người tiên phong này! Khi đi bước tiên phong thì người ta thường đi một mình, còn bị các đồng nghiệp ném đá vào lưng nữa. Gustav Mahler có bị như vậy. Ông quả thật là một thiên tài, nhưng nổi loạn! Nhạc trưởng nào thì cũng muốn có đông đảo quần chúng bỏ tiền ra nghe và vỗ tay, được các nhà phê bình âm nhạc tán thưởng qua nhiều bài xưng tụng. Gustav Mahler lại rất Mỹ khi nói rõ mục tiêu của các chủ đề nói trên là để giải trí, để càng ngày càng có nhiều người ưa thích. Ông còn cho viết ngay trên tờ chương trình như vậy, để giáo dục và mua vui! Dù là nước Mỹ của những người đi tiên phong và khai phá, cái lối ngang tàng ấy của Gustav Mahler đã làm nhiều người phật lòng. Giới phê bình âm nhạc rất thanh lịch trong tháp ngà thì đã đành. Các nhà Mạnh thường quân bỏ tiền ra nuôi ban nhạc cũng thế. Họ hơi phân vân giật mình với tinh thần quá độc đáo ấy. Gustav Mahler còn là người hết sức ngoan cố. Qua đến mùa sau, ông còn xông vào một cõi hoang sơ khác, đó là cho trình tấu tác phẩm của các nhạc sĩ còn sống và đôi khi chưa nổi danh. Bắt dàn giao hưởng quảng bá những nhạc phẩm quá mới lạ này là lấy một rủi ro về kinh doanh, có khi còn làm hỏng loại nhạc cổ điển cao quý! Ngoan cố hơn nữa, Gustav Mahler còn bắt dàn giao hưởng này... đi “tua,” đi lưu diễn các tỉnh, chứ không chỉ cấm cung trong khu Manhattan! Lý luận rất Mỹ của ông là khi lưu diễn thì cũng là lúc ban nhạc tập dượt, mà khỏi tốn thời giờ. Triết lý của Mahler lại không đến nỗi thực dụng như vậy. Ông thấy rằng quần chúng mà không tiện tìm đến nhạc thì nhạc phải tìm đến họ. Ðúng một trăm năm trước, cũng vào một buổi đầu năm như thế này, đáng lẽ Gustav Mahler đã có thể cáo ốm vì lý do chính đáng được các bác sĩ đưa ra: lâm trọng bệnh. Một lý do còn chính đáng hơn nữa, là Hội Ðồng Quản Trị dàn Philharmonic đã quyết định: một luật sư lấp ló sau rèm với giấy tờ ác nghiệt. Nhạc trưởng Mahler vẫn lắc đầu, cầm đũa vào Carnegie trình diễn, và biết rằng đó là lần cuối. Mãi sau này, khi thế giới khám phá ra nghệ thuật của nhạc sĩ Mahler, người Mỹ mới thấm được công lao vĩ đại của nhạc trưởng Gustav. Ông là người đã đưa dòng nhạc quý tộc đến quần chúng Mỹ, đã hướng dẫn và giúp đỡ nhiều nhạc sĩ mầm non và để lại một di sản huy hoàng dù tạ thế khi mới 50 tuổi. Mà chưa có cơ hội nhìn thấy thiên hạ cúi đầu nghe nhạc của mình.

Những Bài Liên Quan: