Thursday, June 2, 2011

'Charlot,' trẻ, già và mãi mãi

'Charlot,' trẻ, già và mãi mãi (Quỳnh Giao)
Wednesday, June 01, 2011 2:16:30 PM Bookmark and Share





 Quỳnh Giao


Có một bí quyết làm giàu rất nhanh mà người viết muốn mách cho độc giả.


Ðó là lên eBay tìm mua đồ cổ!
Chẳng là vì hôm kia Quỳnh Giao mới đọc thấy trên một nhật báo Anh là vào năm 2009, một người Anh đã trả ba bảng (Pound), hình như là chưa tới $5, để mua trên eBay một cuốn phim 7 phút có tên là “Zepped.” Chi tiết thú vị là cuốn phim được thực hiện năm 1917 để khích lệ binh lính Anh trong Thế Chiến 1 khi thủ đô London bị quân Ðức tấn công bằng khinh khí cầu Zeppelin. Chi tiết còn ly kỳ hơn là cuốn phim tuyên truyền này cho thấy người lính Anh đã hạ võ khí của địch chính là Charlie Chaplin.
Chi tiết đáng đồng tiền bát gạo hơn cả là tác phẩm ấy là ấn bản duy nhất còn lại. Cuối Tháng Sáu này, nhà sưu tầm may mắn ấy sẽ đưa bán đấu giá tại London. Giới trong nghề dự đoán là sẽ có bạc triệu! Một tác phẩm thời phim câm, trong thế chiến và có một đại nghệ sĩ của thế kỷ 20, quý lắm chứ.
Ðọc một cái tin như vậy thì Quỳnh Giao lại bâng khuâng nhớ đến “Charlot.”
Hầu hết mọi đứa trẻ ngày xưa ở Sài Gòn đều có xem phim Charlot, xem đi xem lại, và say mê chú hề tài hoa này. Xưa kia, chúng ta xem ấn bản Tây trong rạp nên nhớ tên người nghệ sĩ là Charlot. Họa hoằn mới có dịp được xem phim ngắn, từ các cuốn phim có hộp bằng nhôm to hơn cái bánh dẻo một chút, khi trong nhà mượn được máy và chiếu phim lên tường cho cả nhà và lối xóm cùng xem.
Mãi sau này, khi đến Hoa Kỳ mình mới có dịp xem lại rồi nhớ đến tuổi ấu thơ ở nhà. Cũng nhờ vậy mới biết chỉ có Pháp và các nước miền Nam Âu Châu mới gọi tên “Charlot,” chứ phần lớn các xứ khác đều gọi đúng tên thật là Charlie Chaplin. Còn dân bên Ðức thì gọi là “Der Vagabund,” kẻ lang thang, như tên trong cuốn phim “The Tramp.”
Chính Charlot là người phát minh ra nhân vật bi hài đó vào năm 1914. Cái áo vét thật chật, cái quần rộng thùng thình, mũ quả dưa cùng cây gậy trúc bật bật lên như có lò xo trên đôi giày thật to và chân đi vòng kiềng vào cõi vô định lúc cuối phim. Ông suy nghĩ rồi tự biên tự diễn với trang phục mượn của bạn, từ đấy trở thành dấu ấn của mình. Vì đôi giày đi mượn có size 14 nên ông vua hề phải... đi ngược cho khỏi tuột, đâm ra hai mũi chỉ hai hướng và tạo ra dáng đi chữ “bát!”
Thời xưa, chỉ cần Charlot xuất hiện là lũ trẻ đã muốn cười bò. Sau này mới biết rằng thiên tài là một sự khổ luyện.
Khi khôn lớn thì mình cũng thấm thía lời ca “đời ca hát ngày tháng cho người mua vui,” lời Việt của Phạm Ðình Chương cho ca khúc do chính Charlot biên soạn trong “Limelight” năm 1952. Cuốn phim kết thúc sự nghiệp của hề “Charlot,” do một quyết định chia tay của Charlie Chaplin. Sau 1952, ông không còn xuất hiện dưới nét Charlot nữa.
Sinh năm 1889 tại một khu nghèo nàn của London, Charles Spencer Chaplin Jr. có tuổi thơ thiếu may mắn. Cha mẹ là nghệ sĩ nhạc kịch mà sớm chia ly. Vì bà mẹ mắc bệnh điên, có lúc chú bé cùng các anh em được đưa vào cô nhi viện. Về sống với cha và bà mẹ kế trong cảnh lầm than, chú không quên được kinh nghiệm hẩm hiu, sau này diễn tả lại trong phim “The Kid.”
Rồi mới lên năm, Charlie Chaplin đã lên sân khấu hát thay cho bà mẹ bị mất giọng. Vài năm sau, đến lượt người cha nghiện rượu bị sưng gan mà mất. Và chú bé tự học để thành nghệ sĩ trình diễn. Trong một chuyến lưu diễn tại Hoa Kỳ vào năm 1914, người nghệ sĩ bước từ sân khấu qua điện ảnh, khi ấy còn chập chững.
Là người Anh, Charlie Chaplin thành danh với điện ảnh Mỹ.
Thời đó, hình ảnh chạy quá nhanh, lại còn nhảy tưng tưng, mà đoàn hát phải quay trong chớp nhoáng. Không hài lòng với nhịp độ sáng tác nhọc nhằn như vậy, Charlie Chaplin quyết định đứng ở cả hai góc: làm diễn viên mà cũng là đạo diễn luôn.
Và lập tức thành công với anh chàng Charlot buồn bã do ông tạo ra. Rồi khi thấy các nghệ sĩ bị phim trường khai thác quá nặng, ông còn lấy một quyết định cách mạng khác. Là cùng ba diễn viên lập ra hãng phim United Artists vào năm 1919!
Năm đó, mới ở tuổi đôi mươi mà Charlie Chaplin đã là một hoàng đế phim câm. Nhưng một hoàng đế độc tài. Ông dựng phim trong đầu và cứ thế thực hiện theo cảm hứng, với sự tỉ mỉ làm mọi người phát điên. Có khi quay cả trăm lần mới vừa ý! Mà đã vừa ý thì phải là tác phẩm nghệ thuật làm cả thế giới say mê. Ông đi khắp nơi, gặp những lãnh tụ hay nhân vật nổi tiếng nhất và được trọng vọng đúng như một ông hoàng.
Rất lâu sau này người Anh mới tìm lại từng mẩu phim đã bị vứt bỏ và ráp nối lại để nghiên cứu tường tận về nghệ thuật điện ảnh của một thiên tài.
Thế rồi vị hoàng đế phim câm ấy bị lấn đất vì người ta bập bẹ biết nói trong phim! Charlie Chaplin là người cưỡng chống loại phim nói đến cùng. Với ông, cử chỉ dáng điệu trong phim câm mới là ngôn ngữ hoàn vũ. Chống đến độ... không thèm nói trong cuốn phim đầu tiên vào năm 1931, mà chỉ dùng âm thanh ồm ồm để chế diễu âm thanh.
Ít ai nhớ đến cuộc đấu tranh giữa cái mới và cái cũ trong phim ảnh và hai quan niệm về nghệ thuật diễn xuất như vậy.
Cuối cùng thì vị hoàng đế phim câm này đành chịu thua. Năm 1936, ông làm cuốn phim câm cuối cùng để... kết án nền văn minh cơ khí! Ðó là “Modern Times,” hay “Les Temps Modernes,” như mình được xem khi còn ở nhà. Cuốn phim đó là một tác phẩm để đời và còn cho nhân loại một ca khúc tuyệt vời là bài “Smile,” với lời từ rất đẹp. Thời nay, chúng ta còn có thể nghe lại qua tiếng hát ngọt mềm như mật của Nat King Cole.
Charlie Chaplin không chỉ là một diễn viên cừ khôi với lối diễn xuất tối thiểu làm chúng ta cười rồi ứa lệ. Ông không chỉ là một đạo diễn bậc thầy trong hơn 60 năm thật sự sống chết với điện ảnh. Ông còn chi ly chỉ dẫn từng điệu vũ, soạn lời đối thoại và viết nhạc cho nhiều cuốn phim đã thành bất hủ từ thời phim câm cho đến sau này.
Ngoài bài “Smile,” chúng ta không thể quên nhạc phim “Limelight” đã đem lại giải Oscar, 20 năm sau khi cuốn phim xuất hiện. Hoặc ca khúc trong tác phẩm cuối cùng của ông, phim “A Countess from Hong Kong.” Ðó là bài “This Is My Song,” mãi mãi là ca khúc vượt thời gian.
Mười năm sau cuốn phim đó, Charlie Chaplin tạ thế trong giấc ngủ, ở tuổi 88, vào năm 1977.
Cuốn phim làm Quỳnh Giao nhớ mãi và vẫn thích xem lại chính là “Limelight.” Nhạc phim quá hay và vẫn được lưu truyền dưới tên “Eternally.” Việt Nam mình đã có nhiều người chuyển ngữ mà thấm thía nhất vẫn là bản hát năm xưa ở Sài Gòn vì quá phù hợp với truyện phim bi đát về cái nghiệp của người nghệ sĩ. Trong cảnh cuối, hai nghệ sĩ về già hợp tấu một khúc giã biệt. Ðánh dương cầm là Buster Keaton, danh hài thời phim câm, và kéo vĩ cầm là Charlot. Ngoài kia, trên sân khấu, ánh đèn màu đã rực sáng trên một ngôi sao mới nổi.

Buồn trong tiếng nhạc lắng cho đời mê say
Cười trong ánh đèn sáng cho người mua vui
Rồi khi ánh đèn tắt lặng lẽ cô đơn
Chìm theo bóng đêm, người ta lãng quên bẽ bàng.

Có một điều an ủi là khó ai lãng quên được Charlot thời ấu thơ hay Charlie Chaplin khi người ta đã trưởng thành. Lúc ấy mới thấm thía lời ca tụng của văn hào George Bernard Shaw: “Ðấy là thiên tài duy nhất bước ra từ thế giới điện ảnh.”

Labels

Followers